Het maakt niet uit, mam ( Dylan ontleedt)

“Slangen, addergebroed zijn jullie” , zei Jezus. En, nog een graadje heftiger: “denk maar niet dat ik gekomen ben om vrede op aarde te brengen. Ik heb geen vrede bij me, maar een zwaard”. Taal naar mijn hart ( en ws voor een ieder die de context van deze woorden kent), want dat heb je soms met botsende waarden of met idiote tradities die elkaar voor de voeten lopen. Onder wat wij “beschaafdheid” noemen (en waarbij dergelijke heldere uitspraken taboe zijn) loopt zoiets uit op een spiraal van onverschilligheid. De heftige uitspraken van Jezus hier weerspiegelen daarentegen juist het tegendeel van onverschilligheid. Ik ben er dol op: op betrokkenheid. En op vlijmscherpe woorden die precies de vinger op de zere plek leggen – als de situatie dat vereist.

Bob Dylan is mijn aardse Jezus. Nergens in welke literatuur ook ( oke behalve misschien in de Bijbel en Nag Hammadi- geschriften) vind je teksten met een dergelijke diepgang, scherpzinnigheid en vele, vele te ontrafelen laagjes en sluiers. Bob`s teksten zijn mijn houvast, mijn troost en mijn paradijs.  Neem hieronder stukjes uit z`n grootste meesterwerk ever, namelijk “it`s allright Ma ( I`m only bleeding)” . Het onbereikbare ideaal van iedere cum laude literatuurstudent.

Er is geen Dylansong waar ik in de afgelopen tien jaar zo vaak aan gedacht heb als aan It’s alright, ma (I’m only bleeding). Dit nummer leeft in mijn achterhoofd, en toch heb ik geen antwoorden op steeds dezelfde vragen:
Wat bedoelt Dylan eigenlijk?
Waar gaat It’s alright, ma (I’m only bleeding) over?
En meer van dat soort onzinnige vragen.
Zolang de song draait, zolang ik It’s alright, ma (I’m only bleeding) hoor, weet ik het precies. Maar ik kan het niet onder woorden brengen, het is niet concreet, niet tastbaar, niet in woorden te vangen wat het nummer doet, zegt of beter: de luisteraar toebijt.
Luisterend naar It’s alright, ma (I’m only bleeding) heb ik het gevoel uitgekafferd te worden en tegelijkertijd werken de woorden zalvend. Het is het gevoel van het scheiden, het trekken van een lijn tussen ‘zij’ en ‘wij’, het bepalen van de plaats. Wie staat waar.
In It’s alright, ma (I’m only bleeding) komen de grote thema’s – bij gebrek aan een betere term – voorbij. God, sex, macht, geld, leven, dood, om de meest voor de hand liggende te noemen.
Vraag me niet waar ze voorbij komen, ik kan het je zo niet zeggen. Nogmaals: It’s alright, ma (I’m only bleeding) is een gevoel, een gevoel alsof je te snel opstaat en het bloed uit je kop stroomt. Even is alles zwart, is er niets dan dat.
Dat ‘dat’ is It’s alright, ma (I’m only bleeding).
Uit puur cynisme heb ik wel eens geroepen dat, als ik dood ben, It’s alright, ma (I’m only bleeding) tijdens mijn begrafenis uit de boxen moet knallen. Inmiddels ben ik niet zo cynisch meer en werp ik It’s alright, ma (I’m only bleeding) voor de voeten van iedere toevallige passant, iedere kans die ik daartoe krijg.
Ik heb de antwoorden niet en toch moet ik over It’s alright, ma (I’m only bleeding) schrijven. Ik heb te lang met de song binnen de wanden van mijn schedel rondgelopen om niet over de song te schrijven. Ik heb de antwoorden niet, ik kan niet over de song schrijven. Het enige dat ik kan, is rondom de song lopen en beschrijven wat ik zie. Rondom It’s alright, ma (I’m only bleeding) schrijven.
Ik schrijf rondom, op zoek naar antwoorden.

 

Voordat ik couplet voor couplet langsga in mijn zoektocht naar antwoorden, nog dit: It’s alright, ma (I’m only bleeding) is muziek en literatuur, geen gedicht. De muziek is een essentieel onderdeel van It’s alright, ma (I’m only bleeding) en het eerste waaraan ik denk als ik de muziek hoor, is haast. Dylan speelt en zingt het nummer alsof hij haast heeft, alsof hij de tijd probeert in te halen, alsof hij bang is niet voldoende tijd te hebben om de song tot het einde uit te zingen. De gedachten van de zanger zijn al enkele regels verder dan de regels die op dat moment uit zijn mond komen, zo klinkt het.
Het klinkt als Sturm-und-Drang: als een onrustig overgangstijdperk (meestal toegepast op de adolescentie), maar nog meer als mijn foutieve, letterlijke vertaling: storm en drang, zó klinkt het.
En dan die titel.
Is het ooit opgevallen dat die titel, It’s alright, ma (I’m only bleeding), nergens in de songtekst voorkomt? Wel And it’s alright, Ma, I can make it en But it’s alright, Ma, if I can’t please him, om er eens twee te noemen, maar nergens die titel.
Die titel, laat ‘m eerst eens een aantal malen over je tong rollen, It’s alright, ma (I’m only bleeding). Proef het dualisme. Bitter, cynisch, sarcastisch?
Alles is okee, moeder (ik bloed alleen maar).
Alles is okee, picobello in orde. O ja, tussen haakjes, voor ik het vergeet, ik bloed.
Alles okee? Natuurlijk niet, je ziet verdomme toch dat ik bloed!
Wat heeft het te betekenen?
Ma is zijn moeder niet en het bloed uit de titel is zeker niet rood. Hij bloedt niet, hij lijdt, is aangeslagen.
Hij bloedt, hij is nog niet dood. Hij komt er wel weer bovenop. Alles is okee, ma.

 

It’s alright, ma (I’m only bleeding) begint, na een instrumentaal intro, met duisternis.

Darkness at the break of noon

Duisternis op het midden van de dag. Dat lijkt onmogelijk, een contradictie, maar iedere onmogelijkheid kent de uitzondering die de regel bevestigt. De uitzondering? Een zonsverduistering, een eclips.
Eén keer heb ik het genoegen gehad van een zonsverduistering, in de middag, wandelend door een tuin. Voor even leek alles stil te vallen. De vogels stopten met fluiten terwijl de maan voor de zon schoof. En alles werd donker. In It’s alright, ma (I’m only bleeding) valt het duister zelfs over de zilveren lepel.

Darkness at the break of noon
Shadows even the silver spoon

Duisternis over de zilveren lepel. De zilveren lepel. Denk aan de uitdrukking Born with a silver spoon in his mouth, wat zoveel betekent als geboren worden in rijkdom en weelde. Oud geld. Duisternis valt over degene die bij geboorte al rijk zijn, over oud geld.
De duisternis valt niet alleen over oud geld, ook over

The handmade blade, the child’s balloon

Bij the handmade blade denk ik altijd aan blade in de vertaling van lemmet, van mes, hoewel er meerdere andere mogelijke vertalingen zijn van blade.
Het handgemaakt mes. In hoeveel films wordt door een gedetineerde van een tandenborstel en een stukje metaal, of een scheermesje een steekwapen gemaakt? Te veel films, te vaak gezien, dat is wat ik voor me zie bij the handmade blade. The handmade blade, een handgemaakt mes contrasteert met the silver spoon, de zilveren lepel uit de voorgaande regel.
Kijk nog eens naar die regel:

The handmade blade, the child’s balloon

Twee elementen, het handgemaakte mes en de ballon, in een regel. Breng die twee elementen bij elkaar en je houdt een huilend kind met een kapotte ballon over.
De duisternis valt over oud geld, een handgemaakt steekwapen – geweld – en de ballon van een kind – onschuld.
Zo’n klein kereltje met een grote rode ballon aan een touwtje. Kijk hem blij wezen met zijn ballon. De vorm van de ballon, rond, zwevend in de lucht. De vorm als spiegelbeeld van de zon, de maan, de eclips.

 

The handmade blade,
The child’s balloon eclipses both the sun and moon

 

Dylan heeft ons bevrijdt van de moon / June / spoon-rijm.
Dylan is een grapjas. Hij neemt een cliché, scheurt het aan stukken en gebruikt de restanten.

Shadows even the silver spoon

Eclipses both the sun and moon

Is het nog te begrijpen? Je kunt het in ieder geval proberen, al heeft proberen geen zin:

To understand you know too soon
There is no sense in trying.

De dreiging is voelbaar.

 

Het tweede vers is een serie samengepakte uitroepen, uitmuntend in één van de meest geciteerde regels uit It’s alright, ma (I’m only bleeding), aan het eind van het vers. Maar ik moet niet vooruitlopen, beginnen bij het begin:

Pointed threats, they bluff with scorn
Suicide remarks are torn

Woorden om te proeven. Pointed threats zijn puntige dreigementen. Dreigementen die prikken, prikken in de ziel. Dreigementen die het denken lam leggen. Wat voor dreigementen zijn daartoe in staat? Dreigementen die bluffen met hoon, met verachting, aldus het tweede deel van de eerste regel.
En dan?
Suicide remarks zijn, letterlijk, opmerkingen over zelfmoord. Moet ik deze opmerkingen over zelfmoord zien als puntige dreigementen? Zijn opmerkingen over zelfmoord, of beter: dreigen met zelfmoord, niet vaak een schreeuw om aandacht?
Dit dreigen met zelfmoord, de opmerkingen over zelfmoord worden aan flarden gescheurd. Er mag niet over gesproken worden. De opmerkingen over zelfmoord worden niet serieus genomen. Verder gaan we:

From the fool’s gold mouthpiece, the hollow horn
Plays wasted words, proves to warn
That he not busy being born is busy dying

De opmerkingen over zelfmoord, en het ‘verscheuren’ van deze opmerkingen, uit de eerste twee regels, twee elkaar contrasterende ‘stemmen’ krijgen een vervolg. Een van de twee stemmen krijgt een gedaante in the fool’s gold mouthpiece, maar welke van de twee? Ik weet het niet.
Fool’s gold is ‘gekkengoud’, gesteente dat door de kleur aan wordt gezien voor goud, maar geen cent waard is. The fool’s gold mouthpiece is dus een mondstuk (van een blaasinstrument) – mogelijk van het daarop volgende hollow horn – gemaakt van gekkengoud.
En wat wordt er gespeeld op deze hollow horn – een blaasinstrument gemaakt van de hoorn van een rund – met het ‘gekkengouden’ mondstuk? Juist, wasted words, woorden die niet aan de luisteraar besteed zijn. Verloren woorden. Zijn deze verloren woorden de opmerkingen over zelfmoord? Absoluut.
Deze woorden bewijzen

That he not busy being born is busy dying

Hij die niet bezig is met geboren worden, is bezig met sterven. ( mijn lijfspreuk sinds decennia) Dit is, in een handvol woorden, de keuzemogelijkheid, de grondhouding. En mens richt zijn leven in met deze keuze in het achterhoofd, een mens leeft zijn leven alsof hij bezig is geboren te worden, bezig is te groeien, te leren, zich te ontwikkelen, of een mens leeft zijn leven met de dood voor ogen, wachtend op het einde, niet meer in staat ook maar iets nieuws op te pakken.
Deze woorden, he not busy being born is busy dying, zijn een samengebalde brok energie. In deze acht woorden vat Dylan de boodschap uit een oudere song, Let me die in my footsteps (1962) perfect samen.
Voor ik verder ga, even terugspoelen, naar the fool’s gold mouthpiece. Gezien het vervolg – de hollow horn – lijkt het logisch dat mouthpiece het mondstuk van een muziekinstrument is, maar mouthpiece betekent ook “a spokesman”. Gezien Dylan’s status, tegen wil en dank, als spokesman for a generation – een typering waar Dylan ten tijde van het schrijven van It’s alright, ma (I’m only bleeding) van probeerde los te komen – lijkt mij dit geen toeval.
Is het mogelijk dat Dylan zichzelf hier typeert als the fool’s gold mouthpiece, de als goud glimmende, maar geen cent waard zijnde spokesman?
Het zou in ieder geval perfect passen. En het gaat verder.
Er staat niet From the fool’s gold mouthpiece of the hollow horn, het is niet persé het mondstuk van de holle hoorn. In plaats van of staat er een komma. Is dit een opsomming? Zijn the fool’s gold mouthpiece en the hollow horn typeringen van één en dezelfde persoon? Van Dylan? Is het Dylan die in het verleden, als spokesman for a generation, de verloren woorden speelt. En is het deze zelfde Dylan, voormalig spokesman for a generation, die nu waarschuwt dat hij die niet bezig is geboren te worden, bezig is te sterven?
It’s alright, ma (I’m only bleeding) geeft geen antwoord, het zou kunnen. Er is niet één antwoord, er zijn mogelijkheden en de mogelijkheden houden het zoeken naar antwoorden interessant.

 

Daar waar in 1962, in Blowin’ in the wind, het antwoord nog door wind werd weggeblazen, vliegt in It’s alright, ma (I’m only bleeding) de ‘verleidingspagina’ – een blad vol verleiding – de deur uit. En wat doe je dan, wanneer de verleiding sterk is? Je gaat er achteraan en voor je het weet verkeer je in staat van oorlog.

Temptation’s page flies out the door
You follow, find yourself at war

Maar wat is de verleiding? Wat staat er op de pagina? Wordt de you verleidt tot oorlog of zorgt het volgen van de verleiding tot oorlog? De verleiding moet in beide gevallen sterk zijn. De oorlog waar de ‘jij’ in terechtkomt, is heftig:

Watch waterfalls of pity roar
You feel to moan but unlike before
You discover that you’d just be one more
Person crying

In de oorlog zie je watervallen vol medelijden brullen. Wat is het, de watervallen die bulderen van medelijden, of de bulderende watervallen van medelijden? Wat een geweldig beeld, de bulderende watervallen van medelijden. Deze watervallen doen mijn denken aan

Heard the roar of a wave that could drown the whole world

uit A hard rain’s a-gonna fall (1963), maar dit terzijde.
Het gaat verder. Net wanneer de ‘jij’ het gevoel krijgt dat jij in jammeren zal uitbarsten, realiseert hij zich dat hij dan niet meer is dan een huilende onder de huilenden.
Een van de vele jammerenden. Een onderdeel van de klagende massa.
De muzikale spanningsboog krijgt voor het eerst ruimte, in het eerste refrein. Wees niet bang.

So don’t fear if you hear
A foreign sound to your ear

Alles is okee. Wees gerust. Ik zucht alleen maar.

It’s alright, Ma, I’m only sighing

Voor het eerst is daar een ‘ik’, i.p.v. een (toegesproken) ‘jij’. Wij en zij, ik en jij. De coupletten beschrijven de ‘jij’, de refreinen de relativering van ‘ik’.
Het is okee, ik slaakte slechts een zucht.
Maak je niet druk.

 

Wij en zij, zwart en wit. Maar zo simpel is het niet. Leugens.

Lies that life is black and white

weet je nog? Het leven is niet zwart en wit, wij en zij. Ook niet in It’s alright, ma (I’m only bleeding).
De ‘zij’ in It’s alright, ma (I’m only bleeding) zijn verdeeld, het zijn grijstinten.

As some warn victory, some downfall

De een waarschuwt voor de overwinning, de ander voor de nederlaag. Is het kopje half vol of half leeg? Alles is perspectief, zes woorden, vier opties:
Pas op, wij zullen overwonnen worden.
Pas op, wij zullen ten onder gaan.
Pas op, wij zullen overwinnen.
Pas op, wij zullen hen ten onder laten gaan.
Perspectief. Is het kopje half vol, enz. ‘Zij’ zijn niet gewoon zij, ‘zij’ is een verzameling van velen, zoals ieder schaap in een kudde naast onderdeel van de kudde een individu is.
En ieder individu heeft zijn redenen om te kiezen, om vanuit zijn of haar perspectief of eigenbelang te kijken.

Private reasons great or small
Can be seen in the eyes of those that call

En die redenen zijn te zien in de ogen, in de ‘spiegels van de ziel’.
En weer zijn er keuzes:

To make all that should be killed to crawl
While others say don’t hate nothing at all
Except hatred

Twee keuzes. Keuze één: laat alles dat gedood moet worden kruipen. Dit ruikt naar marteling, denk aan oog om oog, tand om tand, of in Dylan’s Engels An eye for an eye wat terug grijpt naar:

Can be seen in the eyes of those that call

Harder kan niet. In plaats van de overwonnene, de veroordeelde te doden, uit zijn lijden te verlossen, zullen we hem laten kruipen. Dat is vernederen, martelen, te neer slaan. Pure haat.
Keuze twee: haat niets behalve het haten. De zachte aanpak. Bedek alles met de mantel der liefde. Eén uitzondering, alleen dat wat vloekt met de liefde, de haat, dient men te haten. Alles is liefde.
It’s alright, ma (I’m only bleeding) staat vol met one-liners, met te pas en te onpas te citeren regels, zoals het eerder genoemde he not busy being born is busy dying, en er zijn er meer, maar daarover later.
Het heeft mij altijd verbaasd dat don’t hate nothing at all except hatred niet ook in de canon van Dylancitaten is opgenomen.
De haat.
Haat niets behalve de haat.
En Dylan? Dylan heeft in het Amerika van zijn jeugd leren haten. Niet zijn moeder, maar de Russen, zoals hij zingt in With God on our side (1963):

I’ve learned to hate Russians
All through my whole life

De aangeleerde haat, de haat geboren uit angst. Is de haat sterk genoeg om de gehate niet te doden, maar te laten kruipen? Haat niets, behalve het haten.

 

Als ik één couplet zou moeten noemen waaruit blijkt dat Dylan de Nobelprijs voor de literatuur dient te krijgen, als er één vers is van It’s alright, ma (I’m only bleeding) waarvan ik ’s nachts wakker lig, dan is het wel het vers dat begint met disillusioned words…
Dit vers is – inhoud en klank – perfect. Er kan geen woord bij, af of vervangen worden. Hier komt al het goede samen.
En, o ironie, het vers begint met ontgoochelende woorden

Disillusioned words like bullets bark

woorden vol desillusie, en die woorden blaffen, blaffen als kogels. De alliteratie in bullets bark zorgt voor een blaffende klank, als honden, als kogels. De klanken versterken de woorden.
Woorden vol desillusie. Er is geen grotere desillusie in woorden te vinden dan de woorden boven de poort van de hel in Dante’s Goddelijke komedie:

Door mij gaat men binnen in de stad van smarten,
door mij gaat men naar het eeuwige leed,
door mij gaat men naar de verdoemde mensen.
Uit rechtvaardigheid ben ik gemaakt
door de goddelijke Macht, de Hoogste
Wijsheid en de Eerste Liefde.
Vóór mij bestond alleen de eeuwigheid,
en ook ik ben voor de eeuwigheid gemaakt.
Laat alle hoop varen, gij die hier binnengaat.

Dat zijn woorden vol desillusie die blaffen als kogels. ( de titel van mijn blog hier, en niet toevallig) Laat alle hoop varen. Er is geen uitweg, geen ontsnappen aan. Verdoemd tot in de eeuwigheid.
Wanneer blaffen de gedesillusioneerde woorden als blaffende kogels? Dat doen ze als menselijke goden hun doel najagen:

As human gods aim for their mark

Human gods, menselijke goden, dat is een contradictie. Er zijn mensen en er zijn goden, mensen zijn geen goden en goden zijn geen mensen. Of heeft Dylan het over de avatar, de vleeswording van een godheid, zoals het zo mooi in Van Dale staat, over Visjnoe? Volgens mij niet, volgens mij is het anders.
Wat zijn dan de human gods, de menselijke goden? Nietzsche’s Übermensch? Zou kunnen, al denk ik bij human gods veel meer aan mensen die zich (bijna) goden wanen. Die zich gedragen als goden, die zich verheven voelen boven hun medemensen. Mensen met grootheidswaanzin.
Mensen die een god willen zijn en, indien dit niet mogelijk is, de godenstatus zo dicht mogelijk willen benaderen, zoals in Dylan’s Blind Willie McTell uit 1983:

Well, God is in His heaven
And we all want what’s his
But power en greed and corruptible seed
Seem to be all that there is

Dat zijn menselijke goden.
Deze menselijke goden jagen hun doel na – aim for their mark – wat dat doel is, vertellen de volgende regels, maar voor ik verder ga nog het volgende:
To aim betekent ook het mikken met een vuurwapen. Mikken met een vuurwapen doet men op een doel, het Engels voor doel is (o.a.) mark, denk maar aan marksman dat zich laat vertalen als scherpschutter.
Aim for their mark is dus ook te vertalen als richten (met een vuurwapen) op een doel. Denk terug aan de blaffende kogels uit de eerste regel.
De door de menselijke goden nagejaagde doelen:

Make everything from toy guns that spark
To flesh-colored Christs that glow in the dark

De menselijke goden maken alles van vonkende speelgoed pistooltjes tot vleeskleurige Christusbeelden die licht geven in het donker. Deze twee zijn niet willekeurig gekozen, de speelgoedpistolen grijpen terug op de blaffende kogels en het aim for their mark, de vleeskleurige Christusbeelden grijpen terug op de human gods, de menselijke goden.
Religie en geweld, dat is wat je overhoudt wanneer dit vers door een trechter perst.
Wat een beeld, flesh-colored Christs that glow in the dark, het symbool van het Christendom, de crucifix teruggebracht tot een glow in the dark-speeltje. Dit is de maatschappij waarin we leven, het heilige der heiligen teruggebracht tot een winstgevend stuk speelgoed, tot massaproductie.
En ook het geweld is een verkoopbaar stuk speelgoed geworden, vonkende speelgoed pistooltjes.
Luister, wederom, naar de alliteratie in flesh-colored Christs that glow in the dark. It’s alright, ma (I’m only bleeding) is sowieso een etalage vol alliteratie. Ik heb tot nog toe niet alle regels vol alliteratie aangewezen en zal dat in het vervolg ook niet doen. Er is te veel en wie luistert naar It’s alright, ma (I’m only bleeding) komt ze vanzelf allemaal tegen.
Terug, religie en geweld teruggebracht tot speelgoed. Is dan niets meer heilig?

It’s easy to see without looking too far
That not much is really sacred

Nee, niet veel is meer heilig.

 

De mannen van de moraal, de mannen met de antwoorden, dat zijn de mannen die we nodig hebben om ons op het rechte pad te houden, om ons de weg te wijzen. De predikanten, de onderwijzers, de president, kerels om op te bouwen, kerels die nog goed van kwaad weten te scheiden.
En wat doen die kerels?
De predikanten preken, de onderwijzers onderwijzen. Logisch, toch? Alleen de inhoud van de preken, van de lessen is wat onconventioneel.

While preachers preach of evil fates
Teachers teach that knowledge waits

De predikanten preken vanaf hun kansels over het kwade lot, de predestinatie, stel ik me zo voor. Doempredikanten, hamerend op de gedachte dat de mens in zonde geboren is. Het lot staat vast, de mens is gedoemd te mislukken.
En de onderwijzers? Die onderwijzen dat het weten, het leren kan wachten.
Waarom luisteren naar de preken of de lessen, wat wordt ik er wijzer van?

Can lead to hundred-dollar plates

Luister naar de lessen, de doempreken, ze brengen niet zozeer rijkdom, als wel de mogelijkheid om geld te maken, plates om briefjes van honderd dollar te drukken. Dat is pas rijkdom.
Maar wacht even, plates kunnen ook onderscheidingen zijn. Onderscheidingen voor jaren trouwe dienst. Het luisteren naar de preken of de lessen levert niets anders op dan een onderscheiding voor trouwe dienst, een leven als Jan Modaal, een leven van middelmaat. Ik zoek de bijpassende woorden, maar Dylan heeft het beter verwoord in Subterranean homesick blues:

Twenty years of schoolin’
And they put you on the day shift

De predikanten, de onderwijzers voeden op tot het kwade, tot bedrog, tot de middelmaat. En de goedheid?

Goodness hides behind its gates

De goedheid is in de lessen ver te zoeken. Behind its gates doet natuurlijk denken aan die andere Dylansong, zelfde album, Gates of Eden:

And there are no sins inside the Gates of Eden

En de oppermoraalridder, de man met de macht, de man met de voorbeeldfunctie, blijkt ook maar gewoon mens te zijn.

But even the president of the United States
Sometimes must have to stand naked

Mijn moeder zei vroeger regelmatig ook de koningin moet, als ze gepoept heeft, haar gat afvegen. In essentie is dat hetzelfde als

But even the president of the United States
Sometimes must have to stand naked

Ook de president moet zich wel eens bloot geven.
Tijdens Dylan’s tournee van 1974 volgde na deze woorden een als een oerkreet klinkend geluid. Het publiek liet op deze manier, de Watergate affaire in het achterhoofd, haar goedkeuring blijken.
Voor de tweede maal laat Dylan, na deze memorabele woorden, de muzikale spanning voor een moment vieren, voor het tweede refrein:

An’ though the rules of the road have been lodged
It’s only people’s games that you got to dodge
And it’s alright, Ma, I can make it

The rules of the road liggen vast. En al zijn rules of the road letterlijk de verkeersregels, toch denk ik dat het hier eerder gaat om ‘de regels van de straat’, de ongeschreven regels van de samenleving.
De regels liggen vast, onontkoombaar. Alleen de spelletjes die mensen – de predikant, de onderwijzer, de president? – spelen dient men te ontduiken.
En de ik? De ik red zich wel.

 

Ooit door een sterreclame in de verleiding gekomen om dat nieuwe product te kopen?
Ooit rond het avondeten de telefoon opgepakt om te horen dat je energie-, je telefoon- of je internetrekening goedkoper kan?
Ooit een brief in de brievenbus gevonden dat jij geselecteerd bent om die ene prijs in ontvangst te nemen? Het enige dat je nog moet doen is de zegeltjes plakken.
Dáárover gaat dit vers, natuurlijk geschreven in een andere tijd, voor internet en voor de postcodeloterij, maar in essentie is de boodschap hetzelfde.

Advertising signs they con
You into thinking you’re the one
That can do what’s never been done
That can win what’s never been won

En al die verleidingen maken het leven niet anders. Alles blijft bij het oude, ondanks dat jij geselecteerd bent, ondanks dat alles goedkoper kan, beter kan, aldus de belofte.
Er verandert niets, desillusie.

Meantime life outside goes on
All around you

Het leven gaat gewoon door.
Voor het eerst in It’s alright, ma (I’m only bleeding) loopt het ene vers in het andere over. De verzen beginnend met Advertising signs, You lose yourself en A question in your nerves horen bij elkaar, vertellen delen van hetzelfde verhaal.
Welk verhaal? De dualiteit tussen individu en massa, tussen de eigen wil en de druk, het verwachtingspatroon van de maatschappij.

 

De mens op zichzelf teruggeworpen. Niets te verliezen, alleen te winnen. Alleen maar jezelf hervinden.

You lose yourself, you reappear
You suddenly find you got nothing to fear

Niets te vrezen. De op zichzelf teruggeworpen mens, de zichzelf steeds weer opnieuw uitvindende mens, heeft niets te vrezen. De zichzelf ontwikkelende mens is onaantastbaar, zo lijkt het. Maar dat verandert wanneer een ander jou ontdekt, zich aan jou vastklampt. Nader sluipt en in je oor fluistert dat jij die ene, de ware bent.

Alone you stand with nobody near
When a trembling distant voice, unclear
Startles your sleeping ears to hear
That somebody thinks they really found you

A trembling distant voice, is dat de stem van de reclamemaker? Van die ene die naar je toe is gekropen, bewerend dat jij de ware bent? God? De maatschappij?
Die stem kriebelt in je oor, hé, pssst, laat je oor opschrikken uit de slaap met de woorden dat iemand je daadwerkelijk gevonden heeft.
Stel je dat eens voor, iemand fluistert in je oor dat een ander jou, je ‘ik’, je ware wezen, heeft gevonden.
Is dat niet wat Dylan regelmatig overkwam? Journalisten, fans die beweerden Dylan in essentie te kennen? Lees de interviews en artikelen nog maar eens na, herbekijk de film Dont look back en het antwoord is ‘ja’. Dat roept vragen op. Prangende vragen waar geen antwoord op te geven is.

A question in your nerves is lit
Yet you know there is no answer fit
To satisfy, insure you not to quit

Vragen als ‘wie, in essentie, ben ik?’ De zoektocht naar ‘ik’ gaat verder. Er is dan wel een ander die beweert mijn ware ‘ik’ gevonden te hebben, maar ik weet het zelf niet eens. Wie ben ‘ik’? De zoektocht moet doorgaan, ik mag niet opgeven.
Een zoektocht vraagt om richtlijnen.

To keep it in your mind and not forget
That it is not he or she or them or it
That you belong to

En de richtlijnen zeggen dat niemand je kan bezitten, dat je tot niemand, tot geen enkele groep behoord. Alleen aan degene die in het rijtje ontbreekt, aan ‘ik’.
Na deze drie bij elkaar horende verzen over de zoektocht naar ‘ik’, over de dualiteit tussen individu en maatschappij, over de mens als deel van de kudde en binnen de kudde als ‘ik’, volgt een passend refrein.

Although the masters make the rules
For the wise men and the fools
I got nothing, Ma, to live up to

De meesters maken de regels, regels die gelden voor een ieder die deel uit maakt van de kudde, van de slimmerik tot de gek.
En als alles vastligt in regeltjes, heeft de ‘ik’ niets meer om naar toe te leven, om naar uit te zien. Alles ligt vast in regels.
Geen speelruimte binnen de kudde. Het enige dat overblijft is leven binnen de regels van het spel .Leven binnen de regels, ook al zijn de regels opgesteld door de autoriteiten die geen respect verdienen.

For them that must obey authority
That they do not respect in any degree

De autoriteiten zijn niet alleen de opstellers van regels, maar ook de bazen op het werk. De mannen en vrouwen waarvan men afhankelijk is voor het behoud van een baan, voor brood op de plank.
Iedere dag weer naar het werk, naar een baan waar je geen voldoening in vindt, waar je een bloedhekel aan hebt. Geen uitweg, er moet brood op de plank komen, een hypotheek afgelost worden. Als dat je lot is, er geen ontsnapping mogelijk is, heb je het zwaar, heel zwaar.
En, alsof dat nog niet erg genoeg is, zie je dagelijks anderen om je heen, anderen die het beter getroffen hebben, vrij van baan en verplichtingen. Dat doet pijn, wekt jaloezie.

Who despise their jobs, their destinies
Speak jealously of them that are free Do what they do just to be
Nothing more than something they invest in . “do what they do just to be slaat op diegenen die jaloers zijn, op diegenen die dagelijks naar hun werk gaan om de rekeningen te betalen.
De variant “Do what they do just to be
Nothing more than something they invest in” geeft het meest sterke beeld. De werkers werken om van zichzelf een investering te maken. Er is geen verschil tussen zij die strikt volgens de regels leven, die zich keurig aan het sociale verwachtingspatroon houden aan de ene kant, en zij die zichzelf buiten de maatschappij plaatsen, de outsiders, aan de andere kant.

 

 

Zij die volgens de regels leven:

While some on principles baptized
To strict party platform ties
Social clubs in drag disguise

Ze zijn als het ware in regels, in principes gedoopt. Ze houden zich aan voorschriften, de restricties van het partijprogramma – of het democraten of republikeinen zijn – en de social club. Ik kan er niks aan doen, maar bij deze social clubs denk ik altijd aan de country clubs en golfverenigingen.
Maar wacht even, deze social clubs zijn in drag disguise, wat letterlijk een ‘slepende vermomming’ is. Het kan ook een andere betekenis hebben, waar Dylan zich zeker bewust van zal zijn geweest tijdens het schrijven. A man in drag is een man in vrouwenkleren, een travestiet. Drag disguise zou dus ook ‘vermomt als vrouw’ kunnen betekenen.
Wat dit extra aardig maakt, is het contrast met de regel ervoor:

To strict party platform ties

wat letterlijk betekent dat het partij platform strikt bindt. Men is aan de regels van het partij platform gebonden.
Maar het laatste woord ties van het werkwoord to tie, wat zich laat vertalen als (vast)binden of knopen, kan ook het meervoud van het zelfstandige naamwoord tie zijn. In die betekenis zijn ties stropdassen, en stropdassen zijn bij uitstek een mannelijk kledingstuk. In dat geval wordt

party platform ties

stropdassen met het logo – zo stel ik me voor – van de partij. Je kent het wel, van die bijeenkomsten waar iedereen dezelfde stropdas draagt, dat soort regelgevende clubs gaat het over.
Het contrast tussen aan de ene kant de stropdassen en aan de andere kant de vrouwenkleren, beide verborgen in de dubbele betekenis van een woord, is geen toeval, daar is Dylan veel te slim voor.
Goed, dat waren de ‘nette’ mensen, nu de outsiders:

Outsiders they can freely criticize
Tell nothing except who to idolize
And then say God bless him

Deze outsiders, de buitenbeentjes hebben uiteraard kritiek op de ‘nette’ mensen en al hun sociale regeltjes. En wat doen ze zelf? Zelf regelen ze niks met regels, vergetend dat dat óók regelen is. Net zoals niet kiezen ook een keuze is.
Ze regelen niets, ze zeggen alleen wie men op een voetstuk dient te plaatsen. Ook dat is een vorm van regelen, wij zullen wel even vertellen wie je moet verafgoden.

Neemt Dylan hier zichzelf – het idool – op de korrel?

While one who sings with his tongue on fire
Gargles in the rat race choir

De zanger met zijn tong in vuur en vlam, een zanger met een bijtende boodschap, een uitgesproken mening. Dat klinkt als Dylan tijdens zijn zogenaamde protestperiode, de periode van The Freewheelin’ Bob Dylan en The Times they are a-changin’. De Dylan van het Newport Folk festival van 1963, de Dylan die werd ‘binnengehaald’ als de stem van een generatie. De Dylan waar diezelfde Dylan al afscheid van had genomen met het opnemen van My back pages, maar waar het publiek maar geen afscheid van kon (en kan) nemen. Die Dylan

Gargles in the rat race choir
Bent out of shape from society’s pliers
Cares not to come up any higher
But rather get you down in the hole
That he’s in

zingt niet, maar gorgelt in the rat race choir, het koortje opgebouwd uit op leven en dood met elkaar strijdende concurrenten. Naast dat hij ‘gorgelt’ in dat koortje, wringt hij zich in allerlei bochten en, bovenal maakt hij zich niet zozeer druk over hoe hij zelf hoger op de sociale ladder kan klimmen, maar hoe hij ‘jou’ van diezelfde sociale ladder kan stoten zodat je naast hem in de kuil, het gat – het dieptepunt – beland.
Dat klinkt niet als Dylan, die eerste regels misschien, maar een Dylan die als doel heeft zijn concurrenten van de sociale ladder te stoten, daar geloof ik niet in.
Sla ik bovenstaande de plank volledig mis? Gaat het niet over Dylan, de stem van een generatie?
Gaat het in bovenstaande over de ambitieuze politicus? De nietsontziende carrièremaker? Goed mogelijk. Leg bovenstaande regels eens naast

He reached too high, was thrown back to the ground
You know what they say about bein’ nice to the right people on the way up
Sooner or later you gonna meet them comin’ down

uit Foot of pride. Beangstigend.
Het daarop volgende refrein is ‘zachter’, bijt niet:

But I mean no harm nor put fault
On anyone that lives in a vault
But it’s alright, Ma, if I can’t please him

De ‘ik’ bedoelt het niet kwaad, wil niet de zere vinger leggen op de fout van een ander. De ander? De ander leeft in een kluis.

“anyone that lives in a vault”

Deze anyone is niet zozeer een kluizenaar, maar eerder een mens met een ‘opgesloten geest’. Vastgeroest, niet bereid om nieuwe inzichten te verwerven.
De ‘ik’ heeft er vrede mee wanneer de ‘opgesloten geesten’ geen plezier beleven aan de acties van de ‘ik’.
Bovenstaande is voorzichtig omschrijven, terwijl het zo duidelijk is, lijkt te zijn. Dylan’s oude fans, de fans die protestsongs van hem verlangen, – de ‘opgesloten geesten’ – wenst Dylan niet te kwetsen, maar hij moet verder. Hij heeft er vrede mee wanneer deze oude fans zijn nieuwe werk niet waarderen. No hard feelings, ieder gaat zijn eigen weg

Opnieuw voert Dylan moraalridders – old lady judges – op, ze verdedigen de seksuele moraal.

Old lady judges watch people in pairs
Limited in sex, they dare
To push fake morals, insult and stare

Deze old lady judges schreeuwen niet alleen hun moraal van de daken, maar gaan ook de straat op om de moraal te verdedigen. Vrijende paren staren ze aan en spuwen hun valse moraal en beledigingen toe.
Vervolgens bijt Dylan deze old lady judges, maar ook ander moraalridders, drie leuzen toe.
Eén:

While money doesn’t talk, it swears

Geld maakt niet gelukkig, twee:

Obscenity, who really cares

Deze is duidelijk gericht aan de old lady judges, obsceniteit kan niemand een bal schelen. En drie:

Propaganda, all is phony

Propaganda is allemaal nep, wat weer teruggrijpt op het vers dat begint met

Advertising signs they con
You into thinking you’re the on While them that defend what they cannot see With a killer’s pride,

Zij die verdedigen wat ze niet kunnen zien, en nog wel met moordenaars-trots. Wat kan het zijn dat ze verdedigen, maar niet in de palm van hun hand kunnen houden omdat het niet zichtbaar, niet tastbaar is? Trots? Eergevoel?
Wat het ook is, het geeft ze zekerheid, houvast.

… security
It blows the minds most bitterly
For them that think death’s honesty
Won’t fall upon them naturally

Maar ondank die zekerheid, die houvast, raken ze alle zekerheden kwijt bij de gedachte aan it, aan het. Wat dit ‘het’ is? De gedachte dat death’s honesty – eerlijkheid, oprechtheid – hen niet van nature is gegeven. De mens is van nature niet goudeerlijk, die gedachte achtervolgt ze.
Is die goudeerlijkheid dan ook het ontastbare uit de eerste regels dat ze met hand en tand verdedigen?
Ik weet het niet, zou kunnen.
Het kan ook anders

… death’s honesty
Won’t fall upon them naturally

betekent ook ‘geen natuurlijke dood sterven’, wat teruggrijpt op killer’s pride.
En als de zekerheden zijn weggevaagd, als duidelijk wordt dat de mens niet van nature eerlijk is, of, als vast staat dat ‘ze’ geen natuurlijke dood zullen sterven, wat blijft er dan over? Eenzaamheid.

Life sometimes must get lonely. In de refreinen was er steeds sprake van een ‘ik’, in de veertien voorgaande coupletten niet, maar in het vijftiende en laatste couplet duikt dan toch een ‘ik’ op. De stemming wordt grimmiger. De zanger kijkt in de spiegel, zo lijkt het, in dit laatste couplet, terwijl hij in de voorgaande coupletten alleen maar naar de mensen, de maatschappij om zich heen heeft gekeken.

Zelfs toen de tekst erg dicht bij zijn eigen persoon leek te komen, het couplet beginnend met “while one who sings with his tongue on fire” , was er nog steeds sprake van een ‘hij’, niet van een ‘ik’. Dat verandert in dit laatste couplet.

My eyes collide head-on with stuffed
Graveyards, false gods, I scuff   De ogen van de ‘ik’ botsen met overvolle begraafplaatsen en valse goden

( en in een andere versie zingt hij: My eyes collide head-on with stuffed
Graveyards, false goals, I scuff” – Geen valse goden, maar valse doelen…)
At pettiness which plays so rough
Walk upside-down inside handcuffs
Kick my legs to crash it off

Het werkwoord to scuff betekent letterlijk ‘schuren’ of ‘krassen’, maar dan verlies ik de logica. ‘Ik schuur / kras bij de kleinburgerlijkheid die zo ruig speelt.’ Dat kan het niet zijn, maar wat dan wel? To scuff betekent ook ‘schuifelen met de voeten’ zoals paarden dat doen wanneer ze onzeker zijn. De ‘ik’ word zenuwachtig van de kleinburgerlijkheid.
En verder:

Walk upside-down inside handcuffs
Kick my legs to crash it off

‘Ik’ loop ondersteboven in handboeien, schop met mijn benen om het af te schudden, om de ketenen van zich af te werpen.. Het is genoeg zo:

Say okay, I have had enough
What else can you show me?

Dit is genoeg zo, wat heb je nog meer voor me in huis?
Het laatste refrein:

And if my thought-dreams could be seen
They’d probably put my head in a guillotine
But it’s alright, Ma, it’s life, and life only

Amen, ik buig mij diep neder voor Bob.  Wat rest is huiveren.

 

Advertenties

Over Rebekka Eliza Dorothea Nirel Engels

Disillusioned words like bullets bark....Dat zijn woorden vol desillusie die blaffen als honden, als kogels. De klanken versterken de woorden. Wanneer blaffen de gedesillusioneerde woorden als blaffende kogels? Dat doen ze als menselijke goden hun doel najagen...( Bob Dylan begrijpt mij wel✌️)
Dit bericht werd geplaatst in ETHIEK!, filosofie, Geen categorie, Muziek. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s