De Stand van Zaken 4

 

“De moraal” vereist de gedachte dat wij de bedenkers zijn van ons handelen. De betekenis van de vrije wil is dat wij in staat moeten zijn om anders te handelen dan we doen of hebben gedaan. Maar hoe kunnen we dat ooit weten? Er zijn veel redenen om de gedachte van een vrije wil te verwerpen: als onze daden worden veroorzaakt, kunnen wij niet anders handelen dan wij doen. In dat geval kunnen wij er niet verantwoordelijk voor zijn.  Wij kunnen alleen maar vrij handelen als wij de bedenkers van ons handelen zijn, maar wij zijn zelf het product van toeval en noodzaak. Wij kunnen bij het geboren worden niet kiezen wie wij worden. In dat geval kunnen wij niet verantwoordelijk zijn voor wat wij doen.

Recent wetenschappelijk onderzoek heeft het begrip “de vrije wil” nog verder afgezwakt. In Benjamin Libets werk over de “vertraging van een halve seconde” is aangetoond dat de electrische impuls die een actie/daad in gang zet, plaatsvindt een halve seconde voordat wij het bewuste besluit nemen om te gaan handelen (ik schat zo in dat hier bij mij minimaal een volle seconde tijd tussen zit, haha). Wij denken dat wij nadenken over wat wij doen, en dat wij het vervolgens doen. Maar in feite worden onze daden in vrijwel ons gehele leven onbewust in gang gezet: de hersenen bereiden ons voor om te handelen, daarna hebben wij de ervaring van het handelen. Daarnaast kan genoteerd worden dat wij slechts tot een miljoenste van de informatie die wij dagelijks gebruiken om te overleven, bewust toegang hebben. Vrije wil is dus in de meeste gevallen een perspectivische truc.

Joseph Conrad refereerde hier in een van zijn romans treffend aan : “Wat mij betreft, alleen gebleven met de eenzame kaars bleef ik eigenaardig onverlicht. Ik was niet langer jong genoeg om bij elke hoek de verhevenheid te aanschouwen die onze onbeduidende voetstappen in het goede en het slechte omringt. Ik glimlachte bij de gedachte dat de kaars uiteindelijk degene van ons tweeen was die het licht had. En ik voelde me bedroefd. Een schone lei, zei hij? Alsof het beginwoord van het lot van een ieder van ons niet in onverslijtbare letters op de voorzijde van een rots was gegraveerd”.

Geen enkele graad van zelfbewustzijn kan ons transparant maken voor onszelf… freud begreep dat veel van het geestesleven in afwezigheid van bewustzijn doorgaat. Ons bewuste zelf komt voort uit processen waarin het bewuste gewaarworden slechts een kleine rol speelt. Mensen verzetten zich tegen dit feit omdat het hen van de (illusie van) controle over hun leven lijkt te beroven. Het gevoel van bewust handelen is misschien een kunstmatig veroorzaakte vorming van conflicten tussen onze impulsen. Het betekent enkel dat wij ons leven lang bezig zijn het hoofd te bieden aan wat zich aandient.

Onze waarnemingen zijn fragmenten die uit een niet te bevatten rijkdom worden gekozen – maar er is niemand die een selectie maakt. Ons zelf is fragmentarisch. Wij worden bezeten door de gedachte dat er een centrale controleur moet zijn, terwijl er in feite alleen maar verschuivende decors van waarneming en gedrag zijn. We gaan dus gebukt onder een vergissing; we handelen in de overtuiging dat wij allemaal uit 1 stuk zijn, een duurzaam “zelf” ,maar wij kunnen alleen maar dingen aan omdat wij een opeenvolging van fragmenten zijn. Ons leven is geen roman, maar een verzameling korte verhalen – een hoeveelheid gewaarwordingen die met elkaar worden verbonden door de toevalligheden van de herinnering.

De filosoof Hume nam een gebrek aan samenhang in zichzelf waar, en stelde dat individualiteit alleen maar een herhaling van continuiteiten is. We zijn geprogrammeerd om identiteit in onszelf waar te nemen, terwijl er in feite alleen maar verandering is. Het innerlijk leven is veel te subtiel en vluchtig om door zichzelf te worden gekend. Taal begint in het spel van dieren en vogels; dat geldt ook voor de illusie van individualiteit. Vogels vertonen het vermogen om te bedriegen dat samengaat met de macht van de taal. Hierin zijn zij niet anders dan mensen. De illusie van een blijvende individualiteit verschijnt met het spreken. Wij verwerven een gevoel van onszelf door onze ouders die in onze vroegste jeugd tegen ons praten; onze herinneringen worden bijeengehouden door veel lichamelijke continuiteiten, maar ook door onze naam; wij bedenken wisselende geschiedenissen van onszelf in een ongeregelde innerlijke monoloog. Door taal te gebruiken hebben wij een fictief zelf uitgevonden, dat wij in het verleden en in de toekomst – en zelfs over het graf heen – projecteren. Ons fictieve zelf is een zwakke constructie. Het “ik” is iets van het moment, en toch wordt ons leven erdoor geregeerd. We kunnen ons niet van dit niet bestaande ding bevrijden.

Het boeddhistische ideaal van bewustwording impliceert dat wij onze banden met ons evolutionaire verleden kunnen doorsnijden. Wij kunnen onszelf uit de slaap wekken waarin andere dieren hun leven doorbrengen (god, ik had wat over voor zo`n bestaan!). Als onze illusies eenmaal zijn opgelost, hoeven wij niet langer te lijden. Dit is alleen maar nog een verlossingsdogma, subtieler dan dat van de christenen, moslims of joden, maar niet anders; het doel is nog steeds om onze dierlijke erfenis achter ons te laten.

Wij zijn veel meer dan de sporen die andere mensen of familieleden in ons hebben achtergelaten. Onze hersenen en onze ruggegraat zijn gecodeerd met sporen van veel oudere werelden. Wanneer wij onszelf als verzinsels zien (ai, dat doet pijn aan het egootje he), worden wij ons bewust van een lucide droom, niet van de werkelijkheid, een onecht bewust worden zonder einde.

Iedereen die wegloopt met de Chinese wijsbegeerte, komt uit bij de Lao Tse. Maar ik vind een andere taoistische verzameling, de Tsjwang- Tse- Tsu (vierde eeuw v.C), veel interessanter. Deze beschouwt het menselijk leven als een droom, maar hij streeft er niet naar daaruit te ontwaken. ” Als ‘Leven is een droom’ inhoudt dat geen enkele prestatie blijvend is, houdt het ook in dat het leven kan worden ingevuld met het wonder der dromen, dat wij spontaan door gebeurtenissen drijven die een logica volgen die anders is dan die van het alledaagse begrip, en dat vrees en spijt net zo onwerkelijk zijn als hoop en begeerten”.

Hedendaagse filosofen zijn nou niet bepaald onverschrokken ( op Peter Sloterdijk na wellicht). Wanneer zij onder druk worden gezet, durven zij misschien de mening te uiten dat filosofie helderheid van denken bijbrengt. Een fijn doel, maar dat kun je ook leren door het bestuderen van geschiedenis, aardrijkskunde of natuurkunde. De oude Griekse filosofen hadden een praktisch doel dat ik veel hoger aansla: gemoedsrust. Het had niet “de waarheid” , maar rust en gemoedsrust tot doel. “de filosofie ziet het hoogste goed in een slaap die door niets kan worden verstoord” zei de Russische schrijver Leo Sjestov, die Spinoza`s zoektocht naar gemoedsrust vergeleek met Pascals strijd om verlossing.

Als het niet om de waarheid, maar om geluk en vrijheid gaat, waarom moet de filosofie dan het laatste woord hebben? Waarom zouden geloof en mythe niet dezelfde rechten hebben? Misschien moeten we onszelf een ander doel stellen: ontdekken welke illusies wij kunnen opgeven, en welke wij nooit zullen afschudden. Welke onwaarheden zouden wij kunnen laten vallen, en welke kunnen wij niet missen?

Advertenties

Over Rebekka Nirel Engels

Disillusioned words like bullets bark....Dat zijn woorden vol desillusie die blaffen als honden, als kogels. De klanken versterken de woorden. Wanneer blaffen de gedesillusioneerde woorden als blaffende kogels? Dat doen ze als menselijke goden hun doel najagen...( Bob Dylan begrijpt mij wel✌️)
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s